Nag Panchami, Hindistan’da yılanlara saygı gösterilen kadim bir bayram. Mitlerden ritüellere, çevresel anlamına ve ziyaret edilecek tapınaklara kadar rehber.
Hindistan’da yılanların başrole çıktığı bir gün var. İnsanlar mantralar okur, süt sunar ve korunma diler. Bu, özellikle bu canlılardan içgüdüsel olarak çekinenlere tuhaf gelebilir. Oysa Nag Panchami, daha derin bir amacı olan kadim bir bayramdır: inancın, doğanın ve geleneğin tek bir kültür içinde nasıl iç içe geçebileceğini gösterir. Yakından bakıldığında bir gösteriden çok, canlı dünyayla yapılmış sessiz bir uzlaşma gibi hissedilir.
Nag Panchami, Hindistan’ın dört bir yanında her yaz, genellikle Temmuz ya da Ağustos’ta kutlanır. Adı, yılanlara adanmış beşinci günü ifade eder: nag “yılan”, panchami ise ay takvimindeki “beşinci gün”dür.
Bu günde insanlar belirli ritüeller uygular. Kimileri tapınaklarda dua eder; kimileri karınca tepelerine süt döker ya da evlerini yılan tasvirleriyle süsler. Hiçbiri gösteriş için değildir. Kutsal sayılan hayvanlara saygıyı ifade etmenin bir yoludur.
Hindu geleneğinde yılan, tehlikeli bir canlıdan fazlasıdır. Eski anlatılarda güçlü ve bilge olarak, tanrılarla yakından ilişkili görünür. Efsaneler, hazineleri koruyan, ilahlara yardım eden, hatta onları taşıyan yılanlardan söz eder.
Şiva sık sık boynunda bir kobra ile betimlenir; Vişnu ise büyük yılan Şeşa’nın üzerinde uzanır. Kadim Hint destanı Mahabharata, bir bilgenin yılanları yok oluştan nasıl kurtardığını anlatır; o günden beri Nag Panchami, barışmanın günü olarak anılır.
Gelenekler bölgeden bölgeye değişir, ama öz aynıdır. İnsanlar:
Kadınlar sık sık erkek kardeşlerinin sağlığı için dua eder; çünkü yılan, yalnızca tehlike değil, koruma ve bereketin de simgesi olarak görülür. O gün toprağı kazmaktan kaçınma kuralı da vardır: yüzeyin altında yılanlar olabilir ve rahatsız edilmemelidir.
Bazı yerlerde tapınaklara canlı yılanlar, çoğunlukla kobralar getirilir. Onlara zarar verilmez; bakımları yapılır, beslenir ve sonra doğaya geri salınırlar. Bu ritüeller, yılan avcıları ve rahiplerin gözetiminde gerçekleşir.
Konu sadece mit ve inanç değildir. Muson döneminde yılanlar yuvalarından çıkar, evlerin yakınında görülebilir; bu da gerçekten tehlikeli olabilir. Saygı göstermek, doğayla bir tür ateşkes kurmanın yoluna dönüşür: insanlar zarar görmemek umuduyla hürmet eder.
Bu yaklaşım, yaşamın toprağa daha yakın olduğu ve yaban hayatıyla karşılaşmaların daha sık yaşandığı köylerde özellikle önem taşır.
Bugün birçok bilim insanı ve korumacı, Nag Panchami’nin yılanların ve daha geniş ekosistemin korunmasına destek olabileceğini savunuyor. Yılanlar, kemirgenleri ve diğer zararlıları kontrol ederek tarlaları ve hasadı korumaya yardımcı olan faydalı bir rol üstlenir. Onlara düşmanlık yerine saygıyla yaklaşmak hem doğaya hem insanlara iyi gelir. Mantığı basit ve ikna edicidir.
Bazı Hintli ekologlar, bizi ürkütenler de dahil hayvanlara karşı dikkatli olmayı öğrettiği için bu günü “yeşil bir bayram” olarak tanımlar.
Hindistan’da yılanlara adanmış çok sayıda tapınak bulunur. En bilinenlerinden biri, Prayagraj’daki Nagvasuki Tapınağıdır; burada adananlar, yılanların kralı kabul edilen Vasuki’ye ibadet eder. Mabet yüzyıllardır ayakta ve Nag Panchami sırasında binlerce hacı burayı ziyaret eder.
Bunun ötesinde, günün kutlandığı her yerde ülke çapında canlı ve anlamlı ritüeller gerçekleşir.
Doğanın insan baskısı altında giderek daha fazla zorlandığı bir dünyada bu tür bayramlar, canlıların düşman değil, gezegenin diğer sakinleri olduğunu hatırlatır. Yılanlar da bunun istisnası değildir. Bir kültür onlara saygı için yer açtığında, insan ile vahşi dünya arasında belirli bir dengeyi korur.
Nag Panchami yalnızca yılanları kutlamak değildir. Bizi tedirgin etse de saygıyı hak edenle yan yana yaşama dersi—bugün hâlâ geçerli, sessiz bir birlikte yaşama etiği.