Kazakistan’ın Aktau kentinde 1974’ten beri bir apartman çatısında çalışan deniz fenerini keşfedin: menzili, hikâyesi ve bugün neden kentin sembollerinden biri.
Fenerleri kayalıklara tutunmuş ya da suyun kıyısına mıhlanmış hayal ediyorsanız, Aktau bu imgeyi tersine çeviriyor. Kazakistan’ın Hazar kıyısındaki bu kentte, gerçek bir deniz feneri sıradan bir apartmanın çatısına yerleştirildi—altında insanlar yaşıyor, üstünde ışık çalışıyor.
Aktau’nun 4. mikrobölgesinde, 9 numaralı binanın üzerinde 1974’ten beri çalışan bir deniz feneri var. Çalışıyor, ışığını denize düşürüyor ve gemilere yön bulduruyor. Fener, doğrudan çatıya inşa edilmiş 10 metrelik bir kule. Bina ile birlikte deniz seviyesinden 73 metreye ulaşıyor; ışığın uzaklara taşınması için yeterli bir yükseklik.
Beyaz ışık 38 kilometreye, kırmızı ışık 29 kilometreye kadar seçilebiliyor. Bu, anıt ya da dekor değil; gerçek bir seyir yardımcısı.
Fikir ilk anda tuhaf gelebilir, ama 1970’lerde gayet mantıklıydı. Kent hızla büyüyordu, çevresi düzlük, üstelik Aktau önemli bir limandı ve fener acilen gerekiyordu. Bağımsız bir kule inşa etmek, hazır bir yapıyı kullanmaktan daha uzun sürecek ve pahalıya mal olacaktı. Çözüm basitti: yeni bir konut bloğunun çatısına ışığı yerleştirmek. Karar kendini kanıtladı.
O dönemde kentin adı Şevçenko’ydu—bir zamanlar buralarda sürgünde bulunan Ukraynalı şair Taras Şevçenko’nun adını taşıyordu. Aktau hızla genişliyordu; alışılmışın dışındaki çözümler gündelik planlamanın parçasıydı.
Zamanla gemiler GPS ve diğer modern teknolojilere yönelince fener önemini yitirdi. Işık kapatıldı. Kule çatıda kaldı, ama parıltısı söndü.
Yakınlarda, turizm sezonu öncesinde yeniden hayata döndürüldü. Lamba değiştirildi; toza, pasa ve darbelere karşı korumalar eklendi. Şimdi her akşam, ışık kentin çatıları üzerine geri dönüyor—geçmişe bir selam, kentin tarihine değer verdiğinin sakin bir işareti.
Dünyada konut yapılarının üzerinde deniz feneri neredeyse görülmez; bu yüzden Aktau’nunki gerçek bir şehir efsanesine dönüştü. Ne müzelik bir parça, ne de sahne dekoru—çalışan bir düzenek. Bu arada bina gayet sıradan: merdiven boşlukları, balkonlar, günlük hayatına bakan sakinler.
Fenere giriş kapalı—burası korunan bir tesis. Ama kentin pek çok noktasından görülebiliyor: sahil şeridinden ve komşu avlulardan. Zamanla Aktau’nun sembollerinden birine dönüştü; kenti bir bakışta tanınır kılan bir tür tılsım.
Çatıdaki bir fener, bir meraktan fazlası. Kentsel alanın biraz hayal gücüyle nasıl değerlendirilebileceğini gösteriyor. Bu, pratik zekâ, beceri ve yerel köklere duyulan saygının hikâyesi.
Gemiler eskisi kadar muhtaç olmasa da, fener anlamlı bir işaret olarak kalıyor—denizde değilse bile hafızada. İçinde Aktau’nun karakterinden bir parça var; kendini zorlamadan şaşırtabilen yanı.