Singapur’daki sakız yasağından İran’daki kıyafet kurallarına, alkol, sigara ve fotoğraf kısıtlarına kadar ülkelerdeki yerel yasaklar ve görgü ipuçları.
Dünya, birbirine eklemlenen kültürlerden oluşuyor; bu çeşitlilik yalnız geleneklerde değil, insanların yaşadığı yasalar ve gündelik kurallarda da kendini gösteriyor. Yerel halk için sıradan olan bir kural, dışarıdan bakana tuhaf, hatta anlaşılmaz gelebiliyor. Singapur’un sakız yasağından Yunanistan’daki antik alanlarda topuklu ayakkabı kısıtlamalarına kadar bu normlar, gündelik hayatın ritmini belirliyor. İşte ülkelerden en şaşırtıcı yasaklar ve teamüller; ve onları uygulayan toplumlar hakkında söyledikleri.
Görgü, yerel kültürden doğar; hafife almak, davetsiz tatsızlıklara davetiye çıkarır. Söz konusu olan yalnızca sofra adabı değildir: selamlaşma, vedalaşma ve jestler bile başlı başına anlam taşır.
Hindistan’da erkeklerin kamusal alanda kadınlara dokunması kesinlikle yasaktır. Endonezya’da kamusal alanda öpüşmek 10 yıla kadar hapis ve yüksek para cezasıyla sonuçlanabilir. Otel dışında yemek yerken bir başka kural devreye girer: hijyenle ilişkilendirildiği için sol elle yemeğe dokunmamak gerekir; nesneleri, para dahil, sol elle uzatmaktan da kaçınılır.
Japonya’da yemek çubuklarını pirinç kasesine dik saplamak yasaktır; bu jest yalnızca ölüler içindir ve ruhun masada sembolik yerini almasını simgeler. Çubuklarla işaret etmek de görgüye aykırıdır. Ayakkabıları eve ya da tapınağa girmeden çıkarma adeti Hindistan ile Japonya’yı buluşturur; Hindistan’da bazı dükkânlara girerken de ayakkabılar çıkarılır.
Çin’de yüksek sesle yemek—erişteyi şapırdatarak içmek, dudak şapırdatmak—yemeğin lezzetli bulunduğunu anlatır. Bu alışkanlık, restoranlarda Çinli konukların çevresinde ufak bir boşluk bırakılmasına yol açar. Misafir olarak ritüeli kopyalamanız gerekmez; anlamak ve saygı göstermek kâfidir.
Güney Kore’de sofraya en yaşlı kişi başlar; diğerleri, o kişi tabağını doldurana kadar bekler. Kendi içkinizi kendinizin koyması hoş karşılanmaz; masadaki komşu doldurur.
Kazakistan’da yarım bardak çay iyiye işarettir: ev sahibi sizi görmekten memnundur. Tam dolu bardak ise yola koyulma vaktinin geldiğini ima eder.
Bazı yerlerde turistlerin küçük hataları hoş görülür. Ancak Müslüman ülkeler ve birçok Asya ülkesi nezaketi daha sıkı tutar. “Müstehcen davranış” suçlaması ağır para cezalarına, hatta hapse gidebilir. Kısıtlamalar çoğunlukla kadın giyimiyle ilgilidir. Avrupa’dan gelen kadınların yüzlerini örtmesi ya da tam hicap takması şart değildir; fakat başı eşarpla örtmek zorunludur.
İran’da tüm kadınlara kıyafet yönetmeliği uygulanır; baş örtme çoğu zaman asgari seviyededir: eşarp ve şallar başa güçlükle iliştirilir, arkadan tek bir iğneyle tutturulabilir. Kolların bileklere, bacakların bileklere kadar kapalı olması beklenir.
Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin büyük kısmında kurallar en katı hâlini alır. Erkeklere bile kolları, bacakları ve boynu açıkta bırakmamaları önerilir. Dövme ve piercingler, özellikle kadınlarda, hoş karşılanmaz.
Arap dünyasının çoğunda tayt ve uzun bir gömlek yetmez; kadınların uzun dış giysiler ya da yere kadar etekler giymesi gerekir. Gösterişli desenlerden, özellikle sembol ve ünlü portrelerinden kaçının. Yine de kurallar sıkı olsa bile tatil köyleri ve otellerde genellikle esner. Turistler için tek bir kural değişmez: üstsüz güneşlenmek yasaktır.
Türkiye, Mısır, Tunus ve Fas gibi ülkelerde birçok Müslüman boyundan ayağa kadar örtünmez ve başörtüsü bazen yalnızca güneşten korunmak için takılır. Yine de kuşkulu mahallelerden uzak durmak ve dikkat çeken, açık kıyafetlerle ortalıkta dolaşmamak daha güvenli olur.
Hinduizmin baskın olduğu Bali ve Lombok’ta yaklaşım hayli rahattır; yerel halk turistlerin kıyafetine pek takılmaz.
Çoğu Müslüman ülkede—ayrıca Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve Avrupa Birliği’nin bazı bölgelerinde—kamusal alanda içki içmek ağır para cezası, hatta hapis getirebilir. Bira da alkoldür; yaygın kanılar bunu değiştirmez. Bugün en sert tedbirler, ayıklığın inancın parçası olduğu Müslüman çoğunluklu devletlerde görülür. Suudi Arabistan, Afganistan, İran, Kuveyt, Somali ve Libya’da alkolün taşınması, üretilmesi, depolanması ve dağıtılması tamamen yasaktır. Turistler için istisna yoktur. Bu ülkelerden bazılarında alkol yalnızca evde tüketilebilir.
Başka yerlerde gayrimüslimler sıkı şartlar altında içki içebilir—çoğu zaman yalnızca evde ve yine gayrimüslimlerin eşliğinde. Las Vegas’tan sonra gayriresmî olarak “ikinci günah şehri” diye anılan Dubai’nin bulunduğu BAE’de tamamen kuru bir emirlik de vardır: Şarika’da alkol sadece az sayıda kulüp ve restoranda bulunur. Ülkenin diğer kısımlarında kurallar daha gevşektir—Dubai’de satış lisansı verilir—ancak kamusal alanda sarhoş görünmek yasaktır.
Benzer uygulamalar Moritanya, Yemen, Brunei, Sudan, Bahreyn, Fas ve Maldivler’de de geçerlidir—alkol yalnızca lisanslı mekânlarda ya da evde serbesttir. Bazı ülkeler küçük miktarda ithalata izin verir; Maldiv gümrüğü buna izin vermez.
AB, ABD, Kanada ve daha pek çok yerde kamuya açık alanlarda katı sigara yasakları uygulanır ve cezalar ağırdır. Yunanistan’da önceki ihlallere bağlı olarak 5.000 ila 10.000 euro arasında ceza kesilir; İtalya’da 275 euroya çıkabilir; BAE’de iki yıla kadar hapis söz konusu olabilir. Bazı ülkelerde bu yasaklar turistlere, Tayland ya da Mısır’daki kadar sıkı uygulanmayabilir; İsrail’de ise yasa çoğu zaman fiilen uygulanmaz.
Dünya genelinde kurallar sıkılaşıyor. İrlanda, Yunanistan, Macaristan ve Malta, halk sağlığını ve çevreyi korumak için adım attı. 2023’te Kosta Rika, barlar, restoranlar ve otobüs durakları dâhil tüm kamusal alanlarda sigarayı yasaklayarak listeye eklendi. Barselona gibi bazı şehirler, sahillerde izmarit kirliliğini engellemek için sigarayı tamamen yasakladı. Fransız kayak merkezi Les Gets’te, koruma alanlarındaki tütün atığı kaygısıyla tüm bölgede sigara içmek yasak.
Fransa kamusal alanda sigarayla mücadeleyi hızlandırıyor; yeni yasalar, kuralları çiğneyen turistlere para cezası öngörüyor. Meksika ise daha ileri giderek oteller ve plajlar dâhil tüm kamusal alanlarda sigara içmeyi tamamen yasakladı. Yasak, kapalı-açık tüm yerleri—tatil köyleri, parklar, sahiller—kapsıyor; özellikle çocukların bulunabileceği alanlara dikkat ediliyor.
Stratejik devlet alanları—askerî ve endüstriyel tesisler—fotoğraf ve video için ilk yasaklı hedeflerdir. Havalimanları (özellikle pistler), ana ulaşım arterleri, yollar, tüneller ve köprüler de çoğu zaman kısıtlanır; örneğin ABD’de böyledir. Tapınak ve camilerde çekim genellikle yasaktır; kutsal nesnelerin önünde poz vermek de öyle. Tayland ve Malezya’da bu, Buda’nın tüm tasvirlerini kapsar. Birçok ülkede devlet binalarını filme almak da kısıtlanır. Tunus’ta buna cumhurbaşkanlığı sarayı dâhildir; Kuzey Kore’de ise Kim İl-sung’un naaşının bulunduğu Güneş Sarayı (Kumsusan) yasaktır.
Telefonla çekim yaparken bile tedbirli olmak gerekir. Katar, Bahreyn ve Suudi Arabistan’da sokaktaki insanların fotoğrafını çekmek yalnız profesyonel makinelerle değil, telefonla da yasaktır. Yerel halk şikâyet eder ve polis devreye girerse, görüntüleri silmeniz ve ceza ödemeniz istenir. Suudi Arabistan’da mevcut kraliyet konutunu çekmek yasaktır; otel personeli ve rehberler turistleri bu konuda uyarır.
BAE’de yerel halkı fotoğraflamak hoş karşılanmaz; askerî tesisler, petrol rafinerileri ve şeyh saraylarını filme almak suçtur.
Türkiye’de de yerel halkı fotoğraflamadan önce iki kez düşünün. Özellikle plajda kadınları izinsiz çekmeyin. Gerçekte, plajlarda yabancıların fotoğrafını çekmek neredeyse her yerde hoş karşılanmaz.
Açık yasakların yanında, para cezası getirmeyen ama ilk izlenimi bir anda zedeleyebilen beklentiler de var.
Budist ülkelerde, Buda heykeline sırtınızı dönmekten kaçının. Bu, kutsala saygısızlık ve öğretiye hürmetsizlik olarak görülür. Tapınak içinde fotoğraf ve video da hoş karşılanmaz. Tüm dini mekânlarda sessiz olmak ve mütevazı giyinmek esastır.
Endonezya’da—özellikle Bali’de—plastik poşet kullanmamak en iyisidir. Marketlerde satılmaz; çok kullanımlık bir çanta “Bali’de plastiğe hayır” yaklaşımına uyar. Endişe yersiz değil: fırtınalardan sonra kıyıya plastik atık vurur.
Tayland’da banknotlara saygıyla yaklaşın; üzerinde 1946–2016 arasında hüküm süren Kral Bhumibol Adulyadej’in portresi bulunur. Parayı buruşturmayın, yırtmayın, üstüne basmayın.
Kimilerine tuhaf gelen bu kurallar, yerel halkı incitmemek ve yolcuyu gereksiz dertlerden uzak tutmak için var.
Her ülke kültürel mirasıyla—benzersiz sanat eserleri, tarihî buluntular ve kimliği koruyan diğer değerlerle—öğünür. Sınırlar hiç olmadığı kadar geçirgenken, yasa dışı çıkarım somut bir tehdit hâline gelir. Kurallar ülkeye göre değişir; kültür varlıkları, antikalar, bitki ve hayvanlar, tahnit örnekleri ve deriler gibi başlıkları kapsar. Paradoks şu ki, yasaklı pek çok kalem hediyelik eşya dükkânlarında açıkça satılır. Kuralları ihlal ederseniz, eşyalarınıza el konulması ve yüklü para cezalarıyla karşılaşırsınız; kimi yerlerde hapis ihtimali de vardır.
Rus gezginler için popüler destinasyonlardan bazı çıkış yasakları öne çıkar. Küba’dan, fiş olmadan 23 adetten fazla puro çıkarılamaz; canlı ya da tahnit timsahlar, kaplumbağalar ve bunlardan yapılan ürünler de yasaktır. Seyşeller’de mercanlar, deniz hindistan cevizi (coco de mer) ve kaplumbağa kabuğundan mamuller yasaktır. Brezilya, herhangi bir hayvanın, derisinin ve deriden, kabuktan, tüyden yapılmış ürünlerin ihracını yasaklar.
Kenya’dan özel lisans olmadan hayvan derileri ve tahnit örnekleri çıkarılamaz; fildişi ürünler, elmaslar ve Kenya şilini (ulusal para) yasaktır. Japonya’dan savaş kalitesinde çelikten yapılan katana kılıçları taşınamaz (hatıra amaçlı kılıçlar serbesttir). Mısır’dan mercan, deniz kabuğu, doldurulmuş timsah, fildişi ve 3.000 doları aşan değerlerde altın-gümüş takı çıkarılamaz.
Tayland’da değerli taşlar ve altın eşyalar için fiş ve sertifika gerekir; büyük Buda heykelleri kısıtlıdır (Buda tasvirli küçük kolyeler serbesttir). Türkiye’den 15.000 doları aşan değerde mücevher fiş ve sertifika olmadan çıkarılamaz. Maldivler’de mercan ve köpekbalığı çenesi yasaktır; Hindistan’dan ise Hint rupisi ve 100 yılı aşkın antikalar çıkarılamaz.
ABD, ilginç yasaklarda başı çeker; pek çoğu içtihattan doğmuştur. Sıklıkla örnek verilen bir olayda, birisi sinemaya timsah getirmiş, trajedi yaşanmış ve sinema salonlarına sürüngen sokmayı yasaklayan bir kural çıkmıştır.
Almanya’da otoyolda durmak—yakıtınız bitmiş olsa bile—yasaktır. Otoyol boyunca yürümek de öyle. Cezalar yaklaşık 100 dolar seviyesine çıkabilir. Venedik’te güvercinleri beslemek, kamusal alanda üst çıplak gezmek, çeşmelere tırmanmak ve yaya geçidinde sandviç yemek yasaktır. Roma’da çeşmelere atlamak yasaktır. Venedik’te güvercin besleme cezası 600 dolara kadar çıkabilir; hızlı ödeme 50–60 dolara düşürebilir.
İspanya’da parmak arası terlikle araç kullanmak yasaktır. Tayland’da arabada ya da motosiklette üst çıplak yolculuk yapılamaz; ceza birkaç yüz bahttır (yaklaşık 10 dolar). Fransa’da trenlerin zamanında kalkması için peronlarda vedalaşma öpücükleri 1910’dan beri yasaktır. Kural artık uygulanmasa da resmen yürürlükten kaldırılmamıştır. İrlanda’da erkeklerin bir kadın evlilik teklifini reddetmesini yasaklayan eski bir yasa bulunur; reddeden erkek, yalnızca 29 Şubat’ta para cezası öder.
Singapur’da sakız çiğnemek, kuşları beslemek, tükürmek ve umumi tuvaletlerde sifon çekmemek yasaktır; cezalar yaklaşık 100 dolar civarındadır. Birleşik Krallık’ta kıyıdan üç mil içinde yüzen memelilere dokunmak yasaktır—kraliyet malı sayılırlar.
Belçika’da kartopu atmak, taş fırlatmaya denk görülür ve 100 euro ceza kesilir. Malezya’da muhalefetle siyasi çağrışımı nedeniyle sarı kıyafet giymek yasaktır. Danimarka’da onaylı bebek isimleri listesi vardır—kızlar için yaklaşık 18.000, erkekler için 15.000 kadar—ebeveynler bu listeden seçmek zorundadır.
