Prag’ın pnömatik posta ağı: tarihçesi, işleyişi ve bugün

Prag denince zihinde canlanan genellikle masalsı kaleler, kıvrılıp giden ortaçağ sokakları ve o meşhur saat olur. Oysa pek az kişi, bu sokakların altında 19. yüzyılda kurulmuş gerçek bir boru hattı posta ağının—pnömatik postanın—yattığını bilir. Şehirde mektuplar bir zamanlar kelimenin tam anlamıyla havada yol alıyor, mühürlü kapsüller içinde boruların içinde adeta yarışıyor ve bu çok somut hizmet yüz yılı aşkın bir süre çalışıyordu. Bu gizli altyapı, kentin hikâyesine beklenmedik bir katman ekliyor.

Tam olarak neydi?

Prag’ın pnömatik postası, sıkıştırılmış havayla küçük kapsüller içinde mektup ve evrak taşıyan bir boru ağıydı. 1889’da hizmete giren sistem, şaşırtıcı bir hız sunuyordu: Bir iletinin kenti birkaç dakika içinde kat etmesi mümkündü.

Nasıl çalışıyordu

Mühendisler şehrin altına, her biri ortalama bir plastik şişenin çapına yakın, yaklaşık 55 kilometre uzunluğunda metal borular döşedi. İçeride, üç kiloya kadar yük taşıyan kompakt kapsüller hat boyunca, bir kamıştan geçen rüzgârı andıran bir itmeyle ilerliyordu. Ağ; postaneleri, işyerlerini, bankaları ve bakanlıkları birbirine bağlıyordu; borular Vltava Nehri’ni, köprüler üzerinden geçerek iki yakaya da uzanıyordu. Toplam 24 istasyondan oluşan sistem, dikkat çekici bir güvenilirlikle çalışıyordu.

Tarihi anlar

İkinci Dünya Savaşı sırasında pnömatik posta acil mesajların taşınmasına yardımcı oldu. 1945 Mayıs’ında, Prag için çatışmalar sürerken, bilgiler kuşatma altındaki Radyo binasına bu sistemle iletiliyordu. Barış döneminde ise ağ, 1970’lerde doruğa çıktı; ayda bir milyona varan ileti taşıdı. Hem pratik görülüyor, hem de kendi içinde prestijli sayılıyordu.

Ne ters gitti

2002’de şiddetli bir sel Prag’ı vurdu. Su, ağa havayı sağlayan makineleri bastı ve hizmet durdurulmak zorunda kaldı. Sistem bir daha devreye alınmadı.

Geri dönebilir mi?

2011’de Çek girişimci Zdeněk Dražil tüm sistemi satın aldı. Amacı en azından bir kısmını onarıp turistik bir cazibeye dönüştürmekti. Tahmini maliyet yaklaşık 5 milyon Çek kronu—yaklaşık 200 bin avro—civarındaydı. Plan yalındı: Bir hattı onarmak, ziyaretçilere işleyişi göstermek ve kapsülleri yeniden harekete geçirmek. Ancak 2021 itibarıyla restorasyon başlamamıştı; o tarihten bu yana da yeni bir güncelleme paylaşılmadı.

Bugün tablo ne?

Bugün borular hâlâ Prag’ın altında. Hizmet dışılar ama sökülmüş de değiller; şehrin yeraltında askıya alınmış bir geçmiş gibi duruyorlar. Sistem bir gün yeniden canlanırsa, bir zamanların “geleceğin postası” sayılan bu teknolojinin nasıl çalıştığını yakından görme fırsatı nadir bir deneyim sunar. Şimdilik pnömatik posta, unutulmuş teknolojilerin en sıra dışılarından biri olarak, ikinci perdesini sessizce bekliyor—talih izin verirse.