Tahran’da yeraltı gölge tiyatrosu söylencesinin izinde

Bazen en ilgi çekici hikâyeler, bir türlü tam olarak doğrulanamayanlardır. Tahran’ın gürültülü, katmanlı dokusunda tuhaf bir mekânla ilgili bir söylenti dolaşır: şehrin kıyısında bir yerlerde, geceleri gerçek bir gölge tiyatrosunun hayat bulduğu, terk edilmiş bir depo. Afiş yok, tanıtım yok—yalnızca ışık, eller ve siluetler. Biz de neyin gerçeğe dayandığını görmek için iz sürdük; karşımıza çıkanlar şöyle.

Vaktiyle nasıldı

Gölge tiyatrosu, karakterlerin oyuncu olarak değil, perdeye düşen siluetler olarak göründüğü çok eski bir sanat. İran’da bu tür gösteriler yüzyıllar önce popülerdi. İnsanlar, masal ve efsanelerin bir lambanın ışığında kıpır kıpır canlanışını izlemek için bir araya gelirdi. Kurulum yalındı: beyaz bir bez, deriden ya da kâğıttan kesilmiş figürler ve sahneyi yöneten bir anlatıcı.

Zamanla gelenek solmaya başladı; ülkede dini etkinin güçlendiği dönemlerde özellikle yara aldı. Gölge tiyatrosu yavaş yavaş saygın bir eğlence olarak görülmez oldu ve neredeyse bütünüyle kayboldu.

Geriye yalnızca hafıza kaldı

Bugün İran’da gerçek anlamda gölge tiyatrosundan neredeyse eser yok. Araştırmacılara göre tür artık ülkede mevcut değil. Geriye kalan, yalnızca hatırası.

Yine de başka bir biçimde yaşayan ince bir damar var: Tahran-Mobarak Uluslararası Kukla Tiyatrosu Festivali. Oradaki bazı gösteriler gölge oyununa yankı düşürür; ancak bunlar kuklalar ve başka etkilerle kurulan çağdaş yapımlardır. Yalnızca ışık ve gölge üzerine kurulu klasik sanat orada sahneye çıkmıyor.

Peki, yeraltı gösterileri?

Tahran’ın gerçekten bir yeraltı sahnesi var—ruhsatsız çalışan bağımsız tiyatrolar. Bu kültürel akış dairelerde, atölyelerde, hatta bodrumlarda sürüyor. İçeri öylece girilmez; kişisel davet gerekir. Bu akışın içinde gölge tiyatrosunu aradığınızda tablo bulanıklaşıyor.

Bu mekânlar, kadın haklarından göçe uzanan keskin konuları ele alıyor. Kimi zaman drama, kimi zaman dans, bazen de müzikli bir gece. Ancak aralarında gölge tiyatrosu seyrek. En azından, bugün Tahran’da yeraltında işleyen bir gölge tiyatrosunu doğrulayacak tek bir yazı, duyuru ya da fotoğrafa rastlayamadık. Ne depo var, ne gösteri—hiçbir şey.

Sahnesi olmayan bir efsane

Bir depodaki gölge tiyatrosu hikâyesini sevmemek zor; gizlilik, stil ve küçük bir büyü vaadi taşıyor. Şimdilik ise bir şehir efsanesi olmaktan öteye geçmiyor. Gerçekte, İran’da gölge tiyatrosu gündelik hayattan çok tarihe ait.

Belki bir gün biri bu biçime yeni bir nefes verir; beyaz perde yeniden gerilir, lamba yanar ve siluetler geri döner. Şimdilik o an gelmiş değil.