Nag Panchami: indyjskie święto węży i etyka współistnienia

W Indiach jest dzień, w którym węże wychodzą na pierwszy plan. Ludzie recytują mantry, składają ofiary z mleka i proszą o opiekę. Brzmi to nietypowo, zwłaszcza dla tych, którzy odruchowo boją się takich stworzeń. A jednak Nag Panchami to starożytne święto z głębszym sensem: pokazuje, jak wiara, przyroda i zwyczaj mogą splatać się w jednej kulturze. Z bliska przypomina nie tyle widowisko, ile cichy pakt z żywym światem.

Na czym polega to święto

Nag Panchami obchodzi się w całych Indiach latem, zwykle w lipcu lub sierpniu. Nazwa oznacza piąty dzień poświęcony wężom: nag to wąż, a panchami to piąty dzień według kalendarza księżycowego.

Tego dnia odprawia się określone obrzędy. Jedni modlą się w świątyniach, inni wlewają mleko do mrowisk albo ozdabiają domy wizerunkami węży. Nie chodzi o pokaz – to sposób wyrażenia szacunku dla zwierząt uznawanych za święte.

Węże w mitach: strażnicy, nie wrogowie

W tradycji hinduistycznej wąż to coś więcej niż niebezpieczne stworzenie. W dawnych opowieściach jest istotą potężną i mądrą, blisko związaną z bogami. Mity mówią o wężach strzegących skarbów, wspierających bóstwa, a nawet je niosących.

Śiwę często przedstawia się z kobrą owiniętą wokół szyi, a Wisznu spoczywa na wielkim wężu Szeszy. Starożytny epos indyjski Mahabharata opowiada, jak pewien mędrzec uratował węże przed zagładą; odtąd Nag Panchami zaczęto traktować jako dzień pojednania.

Jak obchodzi się Nag Panchami

Zwyczaje różnią się w zależności od regionu, ale sedno pozostaje podobne. Ludzie:

• malują węże na drzwiach i ścianach,
• przynoszą do świątyń mleko i kwiaty,
• odmawiają modlitwy i proszą o ochronę dla swoich rodzin.

Kobiety często modlą się o zdrowie braci, bo wąż uchodzi nie tylko za źródło zagrożenia, lecz także za symbol opieki i pomyślności. Obowiązuje też zasada, by tego dnia nie przekopywać ziemi: węże mogą kryć się pod powierzchnią i nie należy im przeszkadzać.

W niektórych miejscach do świątyń trafiają nawet żywe węże, zazwyczaj kobry. Nie dzieje im się krzywda – otacza się je opieką, karmi, a potem wypuszcza na wolność. Obrzędy odbywają się pod nadzorem łapaczy węży i kapłanów.

Dlaczego oddaje się cześć wężom

To nie tylko kwestia mitów i wiary. W porze monsunowej węże wychodzą z nor i mogą pojawiać się w pobliżu domów, co bywa realnym zagrożeniem. Cześć oddawana zwierzętom staje się więc formą rozejmu z naturą: okazuje się szacunek w nadziei na uniknięcie szkód.

Takie podejście ma szczególne znaczenie na wsi, gdzie życie toczy się bliżej ziemi, a spotkania z dzikimi zwierzętami są częstsze.

Współczesne spojrzenie: święto z ekologicznym sensem

Dziś wielu naukowców i obrońców przyrody podkreśla, że Nag Panchami może wspierać ochronę węży i szerszego ekosystemu. Węże pełnią pożyteczną rolę, ograniczając populację gryzoni i innych szkodników, co pomaga chronić pola i plony. Traktowanie ich z szacunkiem zamiast wrogości służy zarówno naturze, jak i ludziom. Logika jest prosta i przekonująca.

Niektórzy indyjscy ekolodzy określają ten dzień jako zielone święto, bo uczy uważności wobec zwierząt – także tych, które nas odstraszają.

Miejsca szczególnej czci wobec węży

W Indiach jest wiele świątyń poświęconych wężom. Jedną z najsłynniejszych jest Nagvasuki w Prayagraju, gdzie wierni czczą Vasukiego, uważanego za króla węży. Sanktuarium stoi tam od stuleci, a w czasie Nag Panchami przyciąga tysiące pielgrzymów.

Poza tym barwne, pełne znaczeń obrzędy odbywają się w całym kraju wszędzie tam, gdzie obchodzi się to święto.

Co to święto znaczy dziś

W świecie, w którym przyroda jest coraz mocniej pod presją człowieka, takie święta przypominają: istoty żywe nie są wrogami, lecz współmieszkańcami planety. Węże nie stanowią wyjątku. Gdy kultura znajduje dla nich miejsce pełne szacunku, zachowuje odrobinę równowagi między ludźmi a tym, co dzikie.

Nag Panchami to nie tylko święto węży. To lekcja wspólnego życia z tym, co nas niepokoi, a zasługuje na szacunek – cicha etyka współistnienia, która wciąż brzmi aktualnie.